Shkenca, megjithatë, preferon ta quajë intuitë. Shqisa e gjashtë nuk ka asnjë lidhje me parandjenja misterioze apo me perceptime jashtëshqisore, por është rezultat i përvojave që kemi fituar më parë
Sa herë na ka ndodhur të mendojmë për një person që nuk e kemi dëgjuar prej kohësh dhe, papritur, ai na telefonon? Ose të përballemi me një sfidë duke pasur një parandjenjë për rezultatin e saj? Ose, sapo t’i shtrëngojmë dorën dikujt që sapo kemi njohur, të ndiejmë menjëherë një afërsi të veçantë me të, ose, përkundrazi, të krijojmë një ndjesi refuzimi?
Këtë e quajnë “shqisa e gjashtë”, një lloj instinkti që drejton në mënyrë të pavetëdijshme veprimet tona. Të tjerë, më saktë, e quajnë intuitë: një aftësi për të arritur njohje të menjëhershme, e cila na çon drejt vendimeve instinktive, pa kaluar përmes arsyetimit të vetëdijshëm apo përpunimit logjik të njohurive të fituara.
Edhe Carl Gustav Jung, dishepull i Sigmund Freud, mbronte idenë se ekzistonte një “forcë jetësore” që qëndronte mbi vetëdijen.
Tani, një grup shkencëtarësh nga Universiteti Ëashington në Saint Louis (SHBA) pretendojnë se kanë identifikuar vendndodhjen e saj: “shqisa e gjashtë” ndodhet në korteksin cingular anterior të trurit, një zonë e vendosur mes dy hemisferave cerebrale, e konsideruar si pika ku takohen arsyeja dhe emocionet. Pikërisht për këtë arsye, ajo luan një rol kyç në arsyetimet dhe vendimet më të vështira.
Zbulimi, i botuar në revistën shkencore amerikane Science, ka treguar se këtu ndodhet një mekanizëm i sofistikuar i pavetëdijshëm që na udhëheq në përshtatjen e sjelljeve tona, duke deshifruar sinjalet që vijnë nga mjedisi përreth. Në thelb, bëhet fjalë për një mekanizëm vetëmbrojtës, i krijuar për të na mbrojtur nga rreziqet.
E ardhmja përmes së kaluarës
“Përmes përvojës ne zhvillojmë aftësinë për të lexuar dhe interpretuar realitetin që na rrethon, si edhe për të dalluar situata që nuk na janë familjare dhe që mund të na vënë në rrezik,” shpjegon Tiziano Agostini, profesor i Metodologjisë së Kërkimit Psikologjik në Universitetin e Triestes.
“Megjithatë, të flasësh për një ‘shqisë të gjashtë’ është një kundërthënie në vetvete, pasi ne kemi vetëm pesë shqisa. Pikërisht këto na lejojnë të mbledhim informacion nga mjedisi përreth, i cili më pas përpunohet nga truri në bazë të përvojës sonë personale dhe të kontekstit ku ndodhemi.”
Një nga rastet më të zakonshme ndodh në qytet: sa herë na ka ndodhur të kthejmë cepin e një rruge që dukej krejt e sigurt, por papritur të na pushtojë një ndjesi e fortë frike, sikur aty të fshihej një rrezik?
Nuk bëhet fjalë për një aftësi jashtëshqisore që na lejon të parashikojmë të ardhmen, por për një mekanizëm të pavetëdijshëm që rikthen në sipërfaqe përvojat tona të mëparshme në këtë rast, ato të fituara në mjedisin urban dhe i ndërthur me informacionin që marrim përmes shqisave (si frekuentimi i rrugës, pamja e zonës, ndriçimi, një heshtje e pazakontë në mes të ditës etj.).
Në këtë mënyrë, ky mekanizëm e dallon menjëherë kur diçka nuk shkon, pa qenë e nevojshme që vetëdija jonë të kuptojë se ajo situatë mund të jetë e rrezikshme.
Natyrisht, ky mekanizëm lidhet ngushtë me mjedisin ku jetojmë dhe që e njohim mirë; në kontekste të tjera ai nuk do të funksiononte me të njëjtën efektivitet.
Në të njëjtin përfundim kishte arritur edhe Shoqata Britanike për Avancimin e Shkencës, e cila, pas eksperimenteve të shumta, e kishte përkufizuar “shqisën e gjashtë” si një formë vetëmbrojtjeje që e ka origjinën në të kaluarën tonë si njerëz primitivë, kur aftësia për të dalluar në kohë praninë e një grabitqari ishte çështje jete ose vdekjeje. “Shqisat tona dhe mënyra jonë e të menduarit janë zhvilluar në mjedise të caktuara,” shprehet eksperti, “aq sa edhe sot perceptojmë në mënyrë të pavetëdijshme disa forma si të rrezikshme. Për shembull, alarmohemi kur shohim një siluetë që ngjan me një merimangë ose një gjarpër.”
Diçka më shumë se logjika
Në të kaluarën, koncepti i inteligjencës lidhej kryesisht me logjikën dhe racionalitetin. Sot, përkundrazi, ai ka fituar një dimension të ri dhe sot luan rol edhe në detyra shumë më të gjera, përfshirë zgjidhjen e problemeve me natyrë emocionale ose ndërpersonale.
Ky ndryshim ka sjellë një transformim rrënjësor në mënyrën se si mendojmë dhe marrim vendime “me intuitë”. Ndryshe nga bindjet e së kaluarës, kur besohej se për të marrë një vendim të drejtë duhej domosdoshmërisht të reflektonim gjatë dhe të analizonim në thellësi çdo element të një situate, sot vlerësohet gjithnjë e më shumë inteligjenca intuitive.
Është pikërisht intuita, të cilën shumë njerëz gabimisht e quajnë “shqisa e gjashtë”, ajo që na lejon të vlerësojmë shpejt situata të çdo lloji, pa pasur nevojë t’i analizojmë një për një. Kjo e pengon trurin të mbingarkohet nga informacioni dhe të humbasë aftësinë për të marrë një vendim.
“Kjo qasje e bazuar në intuitë quhet ‘procedurë heuristike mendore’,” shpjegon profesori Agostini. “Heuristika është një mënyrë intuitive për t’iu qasur problemeve, ku nga pavetëdija rikthehen njohuritë dhe përvojat e grumbulluara gjatë viteve në situata të ndryshme, në mënyrë që ato të na japin udhëzimet më të përshtatshme se si të veprojmë në raste të ngjashme.”
Po ku ndodh i gjithë ky proces në tru? Inteligjenca intuitive ka qendrën e saj në sistemin limbik, një pjesë shumë e lashtë e trurit tonë që përpunon dhe menaxhon stimujt që vijnë nga mjedisi.
Kur përballemi me një situatë të rrezikshme ose me një problem që kërkon një zgjidhje të menjëhershme, sistemi limbik rikthen një sërë kujtimesh dhe imazhesh nga situata të ngjashme të përjetuara në të kaluarën, të lidhura me emocione pozitive ose negative.
Kështu shpjegohet ajo ndjesi instinktive, e cila mund të jetë pozitive ose negative, në varësi të emocioneve që zgjon, dhe që na udhëheq drejt vendimit të duhur në momentet vendimtare. Duhet theksuar se kjo nuk ka asnjë lidhje me të ashtuquajturat perceptime jashtëshqisore.
Antipatia me shikim të parë
Le të kthehemi te ajo ndjesi instinktive e simpatisë ose antipatisë ndaj një personi që sapo kemi njohur.
Ajo që na krijon një tablo të personit që kemi përballë është inteligjenca emocionale, e cila, nga ana e saj, lidhet në mënyrë të pavetëdijshme me përvojat tona të mëparshme.
“Përballemi me një individ që në disa aspekte na ngjan, por që në të vërtetë është shumë i ndryshëm nga ne dhe ka një sistem njohës të ngjashëm me tonin, i cili njëkohësisht po na vlerëson edhe ne,” thotë Tiziano Agostini.
“Për të kuptuar personin që kemi përballë, ne përdorim shqisat tona. Përshtypja e parë krijohet nga shikimi. Megjithatë, ndodh shpesh që një person që në pamje të parë nuk na ka pëlqyer, të na duket më i këndshëm sapo fillon të flasë me një zë të butë dhe qetësues, duke e përmbysur kështu përshtypjen tonë fillestare.”
Po nuhatja? “Ne priremi ta nënvlerësojmë rëndësinë e saj, sepse nuk jemi shumë të vetëdijshëm për ndikimin që ka,” përgjigjet specialisti.
“Megjithatë, shqisa e nuhatjes na jep në mënyrë të pavetëdijshme informacione të rëndësishme për personin që kemi përballë dhe për qëllimet e tij. Ajo mund të na tregojë, për shembull, nëse ai po sekreton adrenalinë – hormon që lidhet me frikën dhe agresivitetin – apo feromone, substanca kimike që nxisin tërheqjen seksuale.”
Sa i përket modeleve të sjelljes, na pëlqen ose na krijon refuzim një person në varësi të përvojave tona të mëparshme me individë të ngjashëm që kemi takuar gjatë jetës, përvoja të cilat rikthehen nga pavetëdija dhe ripërpunohen nga truri.
Natyrisht, ky mekanizëm vlen vetëm brenda kontekstit tonë gjeografik dhe kulturor.
Le të marrim si shembull shtrëngimin e parë të duarve me një person. Është e vërtetë se ai na jep të dhëna të rëndësishme. Por nëse takojmë një japonez, kodet e sjelljes së të cilit janë të ndryshme nga tonat dhe që nuk është mësuar ta përdorë shtrëngimin e dorës si formë përshëndetjeje, do të mbetemi të hutuar, sepse informacioni që do të marrim prej këtij gjesti nuk do të jetë aspak i qartë. Ose, në disa raste, nuk do të marrim fare informacion.
