Në fund të vitit 2009, pyetja që të gjithë po bënin iu drejtua vetë njeriut në qendër të vëmendjes.
Çfarë e bëri Usain Bolt – një kampion historik të epokës së shpejtësisë së pamasë dhe lehtësisë së përkryer vetëm 23 vjeç – kaq të shpejtë?
Bolt përmendi talentin e tij të dhënë nga Zoti, ndërsa vlerësoi një dietë që varionte nga filetot e pulave ultra të përpunuara deri te pjatat kryesore xhamajkane. Por ai gjithashtu vuri në dukje mizorinë e njeriut.
“Unë mendoj se me kalimin e viteve ajo që e bën Xhamajkën të ndryshme është për shkak të skllavërisë në të vërtetë”, tha ai për rrënjët e tij në sprint.
Gjenet janë vërtet të forta.
Është një hipotezë që ka ekzistuar përpara komenteve të Bolt dhe ka vazhduar që nga ajo kohë; se barbaria e tregtisë së skllevërve, e cila merrte me forcë burra, gra dhe fëmijë nga Afrika dhe i eksportonte në punë të detyruar në Karaibe, Brazil, Shtetet e Bashkuara dhe gjetkë, ende jehon në pistën moderne.
Teoria thotë se përzgjedhja e panatyrshme e aftësive fizike të zeza shekuj më parë ndikon në potencialin e podiumit sot.
Që kur sprinteri britanik Allan Wells triumfoi në Lojërat e goditura nga bojkoti në Moskë 1980, një i bardhë nuk ka arritur një podium olimpik ose botëror në 100 metra.
Në fakt, ishin më shumë se katër dekada pas triumfit të Ëells-it që Kinezja Su Bingtian u bë njeriu i radhës pa origjinë zezake që madje konkurroi në një finale olimpike në 100 metra, në 2021.
Gjatë asaj kohe, vrapuesit me ngjyrë nga Amerika e Veriut dhe Karaibet kanë fituar 24 nga 30 medalje në 100 metra për meshkuj në Lojërat Olimpike.
Por kishte të drejtë Bolt? A është e vërtetë lidhja midis lavdisë moderne dhe një të kaluare të errët? Apo paraqitjet mashtrojnë?
Në shtator 1995, Sir Roger Bannister, njeriu i parë që vrapoi një milje në më pak se katër minuta dhe një neurolog i shquar, u ngrit për të folur në një konferencë në Neëcastle.
“Si shkencëtar, dhe jo sociolog, jam i përgatitur të rrezikoj pasaktësinë politike duke tërhequr vëmendjen mbi faktin në dukje të qartë por të nën-theksuar se vrapuesit me ngjyrë dhe atletët me ngjyrë në përgjithësi, duket se të gjithë kanë disa avantazhe natyrore anatomike”, tha ai.
Bannister do të pranonte se ai nuk ishte në gjendje të identifikonte se cilat ishin ato avantazhe të sakta.
Por, këmbënguli ai, nga jashtë ishte e saktë të vihej re korrelacioni i dukshëm midis medaljeve të garës dhe sprintit dhe të kërkohej të shpjegonte faktorët themelorë që ai besonte se qëndronin pas kësaj.
Disa nuk u pajtuan me Bannister në parim, duke sugjeruar se një argument i tillë rrezikonte të rrëshqiste në territorin e lëvizjes eugjenike që i kishte dhënë një shkëlqim të respektit shkencor racizmit në mbarë botën në fillim të shekullit të 20-të dhe ishte një pjesë kyçe e ideologjisë naziste në Gjermani.
Të tjerë argumentuan se raca është një konstrukt social dhe jo biologjik dhe të bashkosh popullata të ndryshme nga një sërë kontinentesh në një grup homogjen bazuar në ngjyrën e lëkurës është e pakuptimtë.
“Që nga Iluminizmi deri në ditët e sotme, ka pasur një shkencë rreth tipologjisë racore dhe besimit në dallimin kuptimplotë përgjatë vijave të ngjyrës së lëkurës”, shpjegon Dr Paul Campbell, profesor i asociuar i sociologjisë në Universitetin e Leicester.
“Megjithatë, ne nuk e shikojmë këtë në ndonjë mënyrë tjetër. Ne nuk i shikojmë ndryshimet në ngjyrën e syve apo strukturën e flokëve, pavarësisht hendekut midis njerëzve, për sa i përket ADN-së bazë, që është po aq i gjerë sa ngjyra e lëkurës.
“Pra, pse ka një habi me vazhdimin e përpjekjes për të shpjeguar dallimet kuptimplote racore? Ideja se ekziston një grupim i një grupi të caktuar njerëzish në një disiplinë të caktuar, disi i bën njerëzit të supozojnë se ka shkakësi”, tha ai.
Në vende të tilla si Britania dhe Shtetet e Bashkuara, statistikat tregojnë se zezakët kanë më shumë gjasa të jenë të klasës punëtore, kanë përvoja negative të arsimit dhe kanë mundësi të kufizuara në fusha të ndryshme profesionale. Të jashtëzakonshëm, natyrisht, ekzistojnë.
E diplomuar në universitet, Dina Asher-Smith, kampionia më e fundit globale e sprintit në Britani, e cila fitoi medaljen e artë në botë në 200 metra në 2019, ka folur për njerëzit që supozojnë se ajo është nga një prejardhje e varfër, bazuar thjesht në ngjyrën e saj të lëkurës, të jashtme, pavarësisht se është rritur në një gjendje të qëndrueshme dhe të rehatshme financiarisht.
Peizazhi i sprintit të grave ngre dyshime të mëtejshme mbi vërtetësinë e çdo teorie rreth epërsisë racore të zezë.
Ndërsa ka prodhuar një model gjerësisht të ngjashëm të fituesve të medaljeve me sprintin për meshkuj, medalistja pesë herë olimpike dhe botërore e sprintit të Holandës Dafne Schippers është në mesin e një numri atletësh jo me ngjyrë që u ngjiten në podiume globale këtë shekull.
Këtë janar, Pitsiladis mbajti një leksion universitar në Hong Kong, ku pyeti studentët e tij – një grup që përfshinte një numër atletësh elitarë që synonin Olimpiadën – se sa besonin se gjenetika racore ishte çelësi i suksesit.
Tre të katërtat e klasës ngritën duart lart.
“Implikimi ishte se aziatikët nuk mund të vrapojnë aq mirë sa njerëzit me ngjyrë. Kjo do të thoshte se ata e kishin humbur në mënyrë efektive garën në kokën e tyre para se ajo të kishte filluar, sepse ata besonin se njerëzit e tjerë kishin gjene më të mira”, tha ajo.
Kudondodhja e tre atletëve me ngjyrë që qëndrojnë në një podium global të sprintit ka krijuar një dogmë të epërsisë biologjike që dekada të tëra provash shkencore deri më tani nuk kanë qenë në gjendje ta mbështesin.
Por besimi mbetet i fortë dhe perceptimi është i fuqishëm – mund të bëjë ose të thyejë kampionë. /vizionplus.tv
