Rrjetet sociale po përballen me një valë padish dhe presioni rregullator për mënyrën se si platformat e tyre janë ndërtuar për të mbajtur përdoruesit sa më gjatë online. Në qendër të debatit janë veçanërisht fëmijët dhe adoleshentët, për të cilët përdorimi i tepërt i rrjeteve sociale lidhet me shqetësime për shëndetin mendor dhe krijimin e sjelljeve kompulsive.
Platformat sociale fitojnë pjesën më të madhe të të ardhurave nga reklamat. Për këtë arsye, sa më gjatë që një përdorues qëndron në aplikacion, aq më shumë mundësi ka platforma për t’i shfaqur reklama.
Lëvizja pa fund në ekran, videot që nisin automatikisht, rekomandimet e personalizuara dhe njoftimet e vazhdueshme janë disa nga mekanizmat që synojnë të rrisin angazhimin.
Meta, kompania pas Facebook dhe Instagram, regjistroi 196.2 miliardë dollarë të ardhura nga reklamat gjatë vitit të kaluar, duke treguar përmasat e këtij modeli ekonomik.
Pse fëmijët janë në qendër të shqetësimeve?
Studime të ndryshme kanë gjetur lidhje mes përdorimit të lartë të rrjeteve sociale tek adoleshentët dhe problemeve si ankthi, depresioni dhe pakënaqësia me pamjen fizike.
Dokumente të brendshme të Meta-s, të bëra publike në vitin 2021, treguan gjithashtu se studiuesit e kompanisë kishin identifikuar shqetësime për ndikimin e Instagram-it në imazhin e trupit dhe shëndetin mendor të disa vajzave adoleshente.
Një tjetër shembull vjen nga TikTok: sipas të dhënave të Sensor Tower, adoleshentët amerikanë kalonin rreth 90 minuta në ditë në platformë gjatë vitit 2025.
Presioni ligjor është rritur ndjeshëm. Në SHBA, 29 shtete, mes tyre Kalifornia, Kolorado dhe Nju Xhersi, kanë ngritur padi ndaj Meta-s, duke e akuzuar kompaninë se platformat e saj janë projektuar në mënyrë që të krijojnë varësi te përdoruesit e rinj.
Në një marrëveshje të raportuar së fundmi, Meta pranoi të paguante deri në 18 miliardë dollarë për 47 shtete, Distriktin e Kolumbias dhe territoret amerikane. Kompania gjithashtu pranoi masa të reja, përfshirë kufizime të përdorimit dhe bllokimin e përdorimit të aplikacioneve gjatë natës për adoleshentët.
Për vite me radhë, teknologjia ka avancuar më shpejt se ligjet. Tani, megjithatë, qeveritë po përpiqen të vendosin rregulla më të forta. Në SHBA po diskutohet Akti për Sigurinë Online të Fëmijëve (KOSA), i cili parashikon masa më të forta sigurie për të miturit dhe më shumë mjete kontrolli për prindërit.
Ndërkohë, vende si Australia, Indonezia, Brazili dhe Malajzia kanë ndërmarrë masa për kufizimin e përdorimit të rrjeteve sociale nga fëmijët.
Ekspertët argumentojnë se platformat duhet të trajtohen me standarde sigurie të ngjashme me ato që zbatohen për produkte të tjera që mund të ndikojnë në shëndetin dhe mirëqenien e njerëzve.
A mund të funksionojnë modele të tjera?
Një alternativë që po diskutohet është krijimi i rrjeteve sociale me abonim, në mënyrë që platformat të mos varen aq shumë nga reklamat dhe koha që përdoruesit kalojnë online.
Një studim i vitit 2024 në Gjermani zbuloi se më shumë se gjysma e të rriturve dhe rreth dy të tretat e adoleshentëve do të ishin të gatshëm të paguanin për një version të rrjeteve sociale me më shumë kufizime dhe mbrojtje.
Megjithatë, ekspertët mbeten skeptikë nëse modele të tilla mund të zëvendësojnë platformat e mëdha që përdoren sot nga miliarda njerëz.
Dhe tani vjen sfida e inteligjencës artificiale
Debati bëhet edhe më kompleks sepse të njëjtat kompani që kontrollojnë platformat sociale po investojnë shuma të mëdha në inteligjencën artificiale.
Ekspertët paralajmërojnë se disa prej praktikave që kanë krijuar varësi nga rrjetet sociale mund të shfaqen edhe në produktet e reja të IA-së.
