Mario (30), Mijat (29) dhe Matija (22) duket se nuk kanë asgjë të përbashkët. Njëri është nga Tuzla, tjetri nga Negotini, i treti nga Zagrebi. Ata kanë mbaruar shkolla të mesme dhe universitete të ndryshme, kanë profesione të ndryshme dhe nuk e njohin njëri-tjetrin.
Ajo që kanë të përbashkët është se vijnë nga Ballkani. Dhe se jetojnë jashtë vendit ose planifikojnë të largohen.
Të tre i thonë DW se nuk e morën vendimin për t’u larguar brenda natës. Edhe pse motivet e tyre për t’u larguar ishin të ndryshme, arsyet janë të njëjta: çrregullimi i sistemit dhe mungesa e organizimit të shoqërisë.
“Pse njerëzit largohen nga Kroacia? Asgjë nuk funksionon atje! Transporti publik, kopshtet, nuk ka punë, nuk ka apartamente, gjithçka është e shtrenjtë. Njerëzit duan të jetojnë në vende ku funksionon, nuk ka të bëjë vetëm me paratë”, thotë Matija, i cili jeton në qytetin gjerman të Mainzit që nga mosha 16 vjeç.
Një nga shumë
Se ata nuk janë të vetëm në vendimin e tyre për të emigruar dëshmohet nga fakti se mesatarisht rreth 133,500 njerëz largohen nga Ballkani çdo vit. Kjo tregohet nga baza e të dhënave e Organizatës Ndërkombëtare për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim (OECD), e cila regjistron numrin e njerëzve që janë zhvendosur në një vend në një vit të vetëm.
Edhe pse nuk ka statistika zyrtare për numrin e atyre që largohen nga vendi në nivel kombëtar (përveç Kroacisë), të dhënat e OECD-së për 31 vende tregojnë se në periudhën nga viti 2019 deri në vitin 2023 – viti i fundit për të cilin ka të dhëna të disponueshme – një total prej më shumë se 660,000 njerëz u larguan nga Serbia, Kroacia, Mali i Zi dhe Bosnja dhe Hercegovina.
Sipas këtyre të dhënave, vendi kryesor për sa i përket “ikjes së trurit” është Kroacia, nga e cila ikin rreth 47,000 banorë çdo vit. Kroacia ka rreth 3.8 milionë qytetarë. Më pas në këtë listë famëkeqe është Serbia, e cila humbet mesatarisht 43,000 banorë çdo vit, ndërsa rreth 40,000 qytetarë largohen nga Bosnja dhe Hercegovinaçdo vit.
Në vitin 2023, Sekretarja e Përgjithshme e Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal, Majlinda Bregu, njoftoi se, sipas vlerësimeve, rajoni i Ballkanit Perëndimor do të humbasë midis një të katërtën dedi në gjysmën e qytetarëve të saj të rinj të kualifikuar dhe të arsimuar në dekadat e ardhshme. Ajo theksoi shkallën e lartë të papunësisë, varfërinë dhe përjashtimin si disa nga arsyet kryesore.
Pse po largohen të rinjtë?
Edhe pse migrimi nga Ballkani nuk është “nga dje”, ekspertët tregojnë se faktorët kanë ndryshuar në 30 vitet e fundit.
Demografi Vladimir Nikitoviq nga Instituti i Shkencave Sociale në Beograd shpjegon për DW se, ndryshe nga të ashtuquajturit faktorë shtytës që dikur dominonin dhe që kryesisht kishin të bënin me arsye ekonomike, sot njerëzit motivohen edhe nga faktorët e kënaqësisë ose pakënaqësisë me gjendjen e shoqërisë.
Megjithatë, ndonëse cilësia e jetës është një faktor i rëndësishëm, Nikitoviq vëren se ajo ndryshon në varësi të llojit të profesionit dhe se është e vështirë të thuhet me siguri se është bërë më e rëndësishme se të ardhurat.
“Për njerëzit me arsim të lartë, të cilët si rregull kanë pritje më të larta nga jeta, cilësia e jetës dhe të gjithë faktorët që nuk lidhen ekskluzivisht me paratë ose pagën janë shumë lart në listën e prioriteteve”, thekson ai dhe shton: “Nga ana tjetër, për njerëzit që janë në profesione të tjera, kryesisht duke kryer punë manuale, ku ndryshimet në të ardhura janë shpesh pesë ose gjashtë herë më të mëdha se këtu, është mjaft logjike që faktori ekonomik është ende vendimtar. Kjo është ende pjesa më e madhe e njerëzve që largohen”.
Kur u pyet se si ngjarjet aktuale politike reflektojnë nëmotivimin e të rinjvepër t’u larguar/qëndruar në vend, Nikitoviq tha se ato sigurisht që kanë një ndikim, por ato reflektojnë shumë më tepër në potencialin e largimit sesa në vetë largimin.
“Rrethanat politike flasin më shumë për gjendjen e shoqërisë sesa nëse dikush do të migrojë vërtet. Kur të rinjtë thonë se do të largoheshin dhe përmendin situatën politike ose gjendjen e shoqërisë si arsye, kjo flet më shumë për kënaqësinë e tyre me kushtet sociale, sesa nëse ata do të largohen vërtet për këtë arsye”, thekson ai.
A mund të kthehen të rinjtë me para?
Ndryshe nga Bosnjë-Hercegovina, ku ende nuk ka një program zyrtar shtetëror për të inkurajuar kthimin e të rinjve, udhëheqësit serbë dhe kroatë janë përpjekur përsëri në javët e fundit të tërheqin të rinj nga jashtë me masa të reja.
Gjatë njërit prej fjalimeve të tij zgjedhore, këtë herë në Svilajnac, Presidenti serb Aleksandar Vuçiq njoftoi subvencione për të kthyerit, pa specifikuar se sa do të arrinin ato.
Aktualisht, Serbia ka masa në formën e ndihmës administrative dhe mbështetjes për punësim, si dhe një lehtësim tatimor pesëvjeçar në formën e një uljeje prej 70 përqind të bazës tatimore dhe të kontributeve. Me fjalë të tjera, taksapaguesve të sapovendosur u ngarkohen taksa vetëm mbi 30 përqind të të ardhurave të tyre.
Kryeministri kroat Andrej Plenkoviq është disi më bujar, sepse investimet në të kthyerit janë në miliona. Ato variojnë nga një përjashtim pesëvjeçar nga pagesa e taksës mbi të ardhurat deri në një shumë prej 27.000 eurosh për të filluar biznesin e tyre.
Edhe pse masa të tilla janë sigurisht të rëndësishme, bashkëbiseduesit e DW besojnë se ato ende nuk janë një nxitje e mjaftueshme për të rinjtë që të kthehen.
Nenad Jovetiq, drejtor i Institutit për Zhvillim dhe Inovacion (IRI), thekson se një sistem cilësor arsimor dhe shëndetësor do të ishte me rëndësi kyçe si masë, dhe se përmirësimi i tyre mund të tërheqë shumë qytetarët, pavarësisht nga mosha e tyre.
“Pagat dhe të ardhurat janë të rëndësishme, por kur bëhet fjalë për shëndetin ose arsimimin e fëmijëve tuaj, nëse mund t’ua ofroni këtë të rinjve që kanë emigruar më parë – kjo do të ishte gjëja e duhur për t’u bërë”, thekson ai.
Demografi Nikitoviq pajtohet dhe i sheh këto masa më shumë si “një truk politik sesa si një masë që mund ta ndryshojë vërtet situatën”.
“Shumica e këtyre njerëzve nuk kanë besim të mjaftueshëm në shoqëri, ose në shtetin dhe mënyrën se si funksionon sistemi. Kjo është arsyeja pse mendoj se stimujt financiarë janë vetëm dytësorë – është shumë më e rëndësishme që njerëzit të ndiejnë se ka një perspektivë dhe mundësi për përparim.”
Mario, Mijat dhe Matija konfirmojnë se arsyet financiare nuk janë motivimi kryesor për t’u larguar. Ata thonë se do të preferonin ta shihnin sistemin të funksiononte.
Kjo është arsyeja pse ata u thonë politikanëve të njëjtën gjë në mënyra të ndryshme – zgjidhni problemet sistemike dhe ne do të kthehemi pa asnjë nxitje./DW
